تبلیغات
حكمت مشرقی - تصوف در آلبانی







































حكمت مشرقی

مجالی برای اندیشیدن در حكمت الهی ادیان

تصوف در آلبانی

 

دكتر شهرام پازوكی

 

شهرام پازوكی، دارای مدرك دكترای فلسفه از دانشگاه تهران متولد سال 1335 شهر تهران است كه سابقه تدریس و فعالیت علمی در دانشگاه تهران،‌ دانشگاه شهید بهشتی و موسسه حكمت و فلسفه ایران را در كارنامه علمی خود ثبت كرده است.

از جمله تالیفات و آثار ترجمه شده توسط این استاد فلسفه می توان به زائر شرق (مجموعه مقالات همایش بزرگداشت هانری كربن)، عرفان، اسلام، ایران و انسان معاصر (مجموعه مقالات درباره سهروردی)، مجموعه مقالات درباره شاه‌نعمت‌الله ولی،  حكمت  هنر و زیبایی در اسلام، یادی از هانری كربن، تاریخ مابعد‌الطبیعه (مقالاتی از دائره‌المعارف فلسفه / ترجمه) عقل و وحی در قرون وسطی (ترجمه)، خدا و فلسفه (ترجمه)، جهانی از‌هم گسیخته(ترجمه) اشاره كرد.

آنچه در پی می آید، بخش هایی از سفرنامه علمی پژوهشی دكتر شهرام پازوكی در جریان حضور یك هفته ای در كشور آلبانی است :

****

 گزارش سفر به آلبانى
(12 ـ 20 آبان 1389 ــ 3 ـ 11 نوامبر 2010)

سفر به آلبانى به دعوت مشترك بنیاد رومى و دانشگاه تیرانا براى شركت در سمینار بین‏المللى "فلسفه و علم در فرهنگ اسلام و غرب" كه در تاریخ 19 آبان 1389 مطابق با دهم نوامبر 2010 در تیرانا آغاز شد، و در جریان آن جلسات بحث و گفتگو با دانشجویان علاقه‏مند به فلسفه خصوصا حكمت اسلامى، انجام گرفت.

از دیگر همكاران این سمینار مؤسسه حكمت و فلسفه ایران، آكادمى علوم آلبانى، یونسكو و "مركز اسلام و علم كانادا" بودند كه از هر كدام یك تا دو نفر مقالاتى در این سمینار قرائت كردند.

هدف از تشكیل این سمینار عمدتا نشان دادن جایگاه فلسفه و علم در تفكر و تمدن اسلامى و تطبیق آن در تمدن غرب بود؛ چرا كه آلبانى یگانه كشور با بیش از هفتاد درصد مسلمان در اروپاست كه به ‏واسطه چند دهه سلطله كمونیسم بر آن، ارتباطش با تفكر اسلامى سست شده و لذا برگزاركنندگان سمینار از این طریق مى‏خواستند به گونه ای توجه به میراث عقلى و علمى اسلام براى اهل علم آنجا پیدا شود.

زبان سمینار انگلیسى و آلبانیایى بود. اینجانب سخنران افتتاحیه بودم و موضوع سخنرانى‏ام "مسئله رابطه سوژه و اوبژه در فلسفه اسلامى" بود كه به زبان انگلیسى خوانده شد.

مهم‏ترین عناوین سخنرانى‏ها عبارت بودند از:

1 ـ "پست مدرنیسم در عصر جهانى‏شدن"، سخنران: پرفسور دكتر آلفرد اوچى از آلبانى

2 ـ "سنت عقلى اسلامى و بحران محیط زیست"، سخنران: دكتر مظفر اقبال از كانادا

3 ـ "فلسفه و علم: ارتباط یا تقابل در عالم اسلام"، سخنران: پرفسور دكتر سقراط آماتاژ از آلبانى

4 ـ "ابعاد عرفانى دیوان اشعار نظام براتى"، سخنران: دكتر گِنسیانا اَباضى اِگرو از آلبانى

5 ـ "انسان (دازاین) و حقیقى بودن بنابر نظر ارسطو: تفسیرى هایدگرى از ارسطو"، سخنران: پرفسور دكتر جرج سینانى، رئیس گروه فلسفه دانشگاه تیرانا

پس از اتمام سخنرانى‏ها، یك كارگاه آموزش فلسفه به نوجوانان توسط خانم دكتر ایزابل میلون كه به‏ واسطه و دعوت یونسكو از فرانسه آمده بود، برگزار شد. در انتهاى سمینار هم مراسمى براى انتشار ترجمه آلبانیایى كتاب "اسلام، علم، مسلمانان و تكنولوژى" كه توسط آقاى دكتر مظفر اقبال نوشته شده بود، برگزار گردید.

 تاریخ و جغرافیاى آلبانى

آلبانى كشورى كوچك واقع در جنوب شرقى قاره اروپا و پایتخت آن تیرانا است. جمعیت فعلى این كشور حدود 5/3 میلیون نفر است و حكومت آن پس از انقراض حاكمیت كمونیست‏ها، جمهورى پارلمانى است كه داراى رئیس‏جمهور و نخست‏وزیر است.

این كشور در 28 نوامبر 1912 با كوشش‏هاى اسماعیل كمالى كه نماینده آلبانى در پارلمان تركیه بود، از تركیه جدا شد و در سال 1920 تیرانا به‏عنوان پایتخت آن انتخاب شد؛ در اكتبر 1944 از ایتالیا استقلال یافت و تا سال 1992 كمونیست‏ها به رهبرى انور خوجه بر آن تسلط داشتند. كشورهاى همسایه آلبانى اكنون عبارتند از: یونان، كوزوو، جمهورى مقدونیه، صربستان و مونتِه‏نگرو.

 كشور آلبانى به 36 استان بخش شده است. برخى از استان‏ها با هم تشكیل یك سامان (ناحیه) مى‏دهند. در آلبانى 12 سامان وجود دارد. پایتخت آلبانى یعنى شهر تیرانا وضعیتى جدا و ویژه دارد. تیرانا در دامنه كوهى واقع است. بناى آن از دوره عثمانى است و اوایل قرن هفدهم احداث شده است. سلیمان‏پاشا این شهر را تأسیس كرده البته خود او در نبردى با ایران در سال 1616 كشته شده است. گفته مى‏شود احتمالا نام "تیرانا" نیز از نام تهران اخذ شده باشد و سلیمان‏پاشا به ‏دلیل اقامت چند روزه اش در تهران این نام را به شهر داده است.

سرزمین آلبانى در سده‏هاى پیش از میلاد بخشى از سرزمین پهناورى به نام ایلیریا بوده كه نام آن برگرفته از نام تیره ایلیرى از تیره‏هاى هندو اروپایى است كه به سرزمین‏هاى شرق شبه‏جزیره بالكان كوچ كرده بودند. نام بومى این كشور در خود زبان آلبانیایى‏ها، اِشچیپرى (Shqipëria) است ولى به‏ صورت بین‏المللى این كشور با نام آلبانى شناخته شده است.

واژه آلبانى احتمالاً از زمان پیش از دوره كلت‏ها به جا مانده و به‏ معنى "سرزمین تپه‏ها"ست. لغت آلب در این نام با واژه آلپ (كوهستان آلپ) همریشه است. در این خصوص نظر دیگرى نیز هست كه این نام را با واژه هندواروپایى آلب به معناى سپید هم‏ریشه مى‏داند. نام آلبانى در زبان عربى به‏صورت "ارناووط" درآمده و در تركى این واژه معرب، شكل "آرناؤود" را به‏خود گرفته و تركیه‏اى‏ها آلبانى را با این نام مى‏نامند. (1)

فرهنگ و تمدن

بیشتر مردم آلبانى از تیره آلبانیایى هستند و به زبان آلبانیایى سخن مى‏گویند. در آلبانى اقلیت‏هایى از نژادهاى یونانى، صرب، مقدونیایى، بلغار، بوسنیایى، ایتالیایى، و كولى زندگى مى‏كنند. دین مردم آلبانى عمدتا اسلام است با 70% و سپس مسیحیت با 30% جمعیت آن.

آلبانى تنها كشور اروپایى با پیشینه اسلام مى‏باشد. ریشه اسلام در آلبانى به دوره امپراتورى عثمانى باز مى‏گردد. مسلمانان آلبانى از حیث مذهب فقهى، سنى هستند اما به‏دلیل وجود طریقه‏هاى مختلف تصوف، معنا شیعه هستند و علوى خوانده مى‏شوند. اقلیت قابل توجهى از آنان پیرو فرقه بكتاشیه مى‏باشند. مسیحیان آلبانى نیز بیشتر از پیروان دو مذهب ارتدوكس و كاتولیك هستند.

فعالیت‏هاى دینى در آلبانی تحت سلطه كمونیست‏ها به‏ویژه از سال 1967 متوقف شد و مساجد و تكایا به انبار و موزه تبدیل گردید. از پایان سال 1990 دولت آلبانى مجددا اعمال دینى را آزاد كرد و مساجد و تكایا دوباره رونق گرفت. مسجد حاجى ادهم بیگ كه مشهورترین مسجد قدیمى شهر است و معمارى عثمانى دارد مسجد نسبتا كوچكى است و سه‏شنبه عصر در هفته اقامت در آلبانى براى دیدن مسجد و اقامه نماز به اتفاق آقاى دكتر مظفراقبال به آنجا رفتیم. مسجد در مركز شهر واقع است و تا محل هتل ما حدود نیم‏ساعت پیاده‏روى فاصله داشت.

زبان

زبان آلبانیایى مشهور به زبان اِشچیپ (Shqip) به‏معناى عقاب است كه به‏دلیل دشوارى تلفظ معمولاً "شیپ" خوانده مى‏شود. این زبان بنابر بعضى مطالعات زبان‏شناختى شاخه‏اى منحصر به‏فرد و منشعب از ریشه زبان‏هاى هندى ـ اروپایى است كه با هیچ‏یك از زبان‏هاى كنونى آن خویشاوندى ندارد.

این زبان قبل از سال 1908 كه كنگره ملى‏گرایان آلبانى تشكیل شد و در آن تصویب شد كه الفباى آلبانى فقط به زبان لاتین باشد، با الفباى عربى یا یونانى نیز نوشته مى‏شد. قدیمى‏ترین اثر مكتوب كه از زبان آلبانى برجاى مانده متعلق به سال 1471 میلادى و درباره آداب غسل تعمید است. نخستین كتاب به زبان آلبانیایى "مشارى" نام دارد و در سال 1555 م. نوشته شده است.

این زبان نه ‏تنها در آلبانى و كوزوو بلكه در سایر مناطق آلبانى‏نشین مثل غرب مقدونیه، مونته نگرو و جنوب صربستان بسط یافته و حتى در میان برخى اقوام در شمال یونان و جنوب ایتالیا مخصوصا سیسیل مورد استفاده قرار مى‏گیرد. به‏دلیل هم‏ریشه بودن با زبان فارسى، كه آن نیز از ریشه هندواروپایى است، و همچنین به‏دلیل حضور عثمانیان در آلبانى و نفوذ ادبیات فارسى در آن كشور، كلمات مشتركى میان فارسى و عربى و آلبانى به‏خصوص در امور دینى مى‏توان یافت؛ كلماتى مثل "آب دست" (وضو)، امانت، بركت، چهره، حقیقت، میدان، دشمن، كبریت، گناه، نوروز.

 آلبانیایى‏ها از گذشته با زبان فارسى آشنا بوده‏اند و حتى در مناطقى چون شهر اِلباسان این زبان مورد استفاده بوده است. از شاعران فارسى‏گوى الباسان مى‏توان از بابا سلیم روحى (1944 ـ 1869) نام برد كه داراى سه دیوان به زبان‏هاى فارسى، تركى و عربى بوده است. از قدیم‏الایام اصطلاح "بیتاجى" در زبان آلبانیایى براى شاعرانى استفاده مى‏شد كه اشعار اسلامى مى‏سرودند. این اصطلاح از تركى گرفته شده و اصل آن نیز از كلمه بیت است. تعابیر دیگر براى بیتاجى "عاشیق" و "ساز سایلرى" است. در میان بیتاجى‏ها مى‏توان به نسیمى (1680 ـ 1760) اشاره كرد كه دو دیوان شعر تركى و فارسى و قصیده‏اى به زبان آلبانیایى دارد.(2)

آلبانى در سال‏هاى اخیر با كمك و نفوذ اتحادیه اروپا و آمریكا در حال توسعه است و كسانى كه در سال‏هاى اخیر به آنجا رفت و آمد داشته‏اند، این توسعه را چشمگیر مى‏دانند ولى این نفوذ توام با اسلام‏زدایى و تبدیل كشور به حكومتى لائیك است كه جزو مواد اصلى قانون اساسى آلبانى نیز ذكر شده است. به‏گفته یكى از اساتید آلبانى كه در این سفر در ملاقات با رهبران طریقه‏ها، راهنما و همراه من بود (دكتر سقراط آماتاژ) تا پنج، شش سال دیگر بسیارى از علاقه‏مندان دینى در آلبانى، مسیحى خواهند شد.

مانند دیگر كشورها كه در دهه‏هاى اخیر استقلال یافته‏اند، آلبانى نیز به‏دنبال كسب هویت ملى است. ولى چهره‏هاى اسلامى را نتوانسته یا نمى‏خواهد به عنوان مظهر فرهنگى ملى خویش مطرح كند. از این‏رو مادر ترِزا كه چند سال پیش فوت كرد و بعدا پاپ او را "قدیسه" معرفى كرد، به‏عنوان چهره ملى فرهنگى در همه‏جا ارائه مى‏شود. از جمله این‏كه پس از خروج از فرودگاه تیرانا مجسمه وى به سمت شهر تیرانا نصب شده است و در همه‏جا تصاوی عكسى یا حكاكى شده وى دیده مى‏شود.

تصوف در آلبانى

اسلام از طریق طریقه‏هاى تصوف نخست به بالكان و سپس به آلبانى راه یافته است و چند قرن مردم آلبانى اسلامى صوفیانه داشته‏اند ولى یك نحو انقطاع در دوران دین‏ستیزى رژیم كمونیستى انور خوجه پیدا شده بود كه موجب شده بود یا طریقه‏ها از آنجا هجرت كنند یا در خفا مقاومت كنند؛ این انقطاع باعث شده كه مشایخ فعلى اولاً نفوذ معنوى زیادى در پیروان خویش نداشته باشند و ثانیا اینكه تعداد پیروان بسیار اندك شود و سنت درویشى در آنجا تضعیف گردد؛ با این‌ حال بزرگان همین طریقه‌ها در حال بازپس گرفتن اموال غصب شده خود و همچنین تجدید حیات معنوی خویش بودند. اندیشمندان مسلمان آنجا نیز این امر را مبارك می‌دانستند چون آن را عاملی در تجدید فرهنگ اسلامی و مقابله با نفوذ پیروان قشری سلفیه می‌انگاشتند. در دهه 1930 دو سازمان در تیرانا تأسیس شد كه طریقت‏ها موجود در آلبانى را مجتمع مى‏كرد:

1ـ سازمان نور الهى براى قادرى‏ها، رفاعى‏ها، سعدى‏ها و تیجانى‏ها

2ـ هیأت مدیریت طریقه‏هاى علوى براى خلوتى‏ها، جلوتى‏ها، گلشنى‏ها و ملامى‏ها

مشكل عرفانی دیگر نداشتن پشتوانه فرهنگى قوى در میان طرائق فعلى است. خصوصا اینكه با تغییر خط، دیگر به‏ندرت فارسى‏خوان و عربى‏خوان در میان مردم آلبانى دیده مى‏شود و زبان فارسى كه زبان رسمى تكایا بوده است حتى در میان پیروان طرایق نیز به فراموشى سپرده شده است. از این‏رو دكتر سقراط آماتاژ، یكی از علاقه مندان به اسلام و تصوف درصدد آمده بود كه براى تقویت پشتوانه فرهنگى بكتاشیه و اصولاً مسلمانان آنجا نهج البلاغه و كتاب دیگرى از ویلیام چیتیك درباره اسلام به‏نام The Vision of Islam را به زبان آلبانىایی ترجمه كند.

 از دیگر نكات مهم در این‌باره، اظهار علائق شیعی اهل طریقه‌ها در آلبانی است. آنها با آنكه از نظر ظاهری خود را پیرو یكی از مذاهب اهل سنت می‌دانند ولی همگی باطنا خود را شیعه می‌خوانند. مثلا بكتاشیه معتقد به تثلیث الله، محمد، علی و دوازده امامی هستند. طریقه‌ها در دهه محرم عزادارى دارند و در آن مدت كتاب حدیقة السعداء نوشته فضولى را كه نمونه تركى روضة الشهداء اثر واعظ كاشفى سبزوارى است، مى‏خوانند. كتاب حدیقة السعداء به زبان آلبانیایى نیز درآمده است. در این مدت هركس چند صفحه مى‏خواند و همه گریه مى‏كنند و خوردن خوراك حیوانى و شیمیایى و رفتن بیرون در بعضی تكایا منع شده است.

از دیگر علائم علائق شیعی طرایق، نصب تصاویری از حضرت علی و امام حسین و حتی تصویر دوازده امام و در میان آنان پیامبر(ص) در برخی تكایا بود.

نكته دیگر این‌كه با اغراض گوناگون ظاهرا تلاش بسیار می‌شود كه بكتاشی‌‌ها را به‌عنوان یك قوم و با اعتقادات قومی خاص معرفی كنند تا یك طریقه مذهبی. به هرحال اعتقادات و آداب این طریقه‌ها حاكی از سهم اصلی تصوف در حفظ اسلام و اشاعه شیعه در آنجا بود.

در سفر به آلبانى، نگارنده چند تن از مشایخ طریقه‏هاى آنجا را دیدم. اسامى آنها عبارتند از آقاى على پازارى (شیخ خلوتیه)؛ دكتر بویار (یعنى "بخشنده") خراسانى (شیخ قادریه)؛ آقاى كمال رِكا (شیخ رفاعیه)؛ درویش میكائیل (كه از جانب دِدِه رشاد بارزى كه دِده فعلى یعنى رهبر بكتاشیه كه در آن موقع مریض بود، براى گفتگو آمد)؛ بابا اِدموند (در تكیه بابا خراباتى بكتاشیه در مقدونیه زندگى مى‏كند و در جلسه سمینار در دانشگاه شركت داشت). یك نفر نیز از طریق سعدیه كه خودش را مرشد اصلى آن طریقه مى‏خواند در سمینار شركت كرده بود. وى كتابى مفصل به زبان آلبانیایى (شیك) درباره ایران نوشته بود و در مقدمه‏اش به مقامات علمى و طریقتى خود اشاره كرده بود.

برخی از بزرگان این طریقه‌ها، بنا بر گفته خودشان، در چند سال اخیر به ایران دعوت شده بودند و جالب توجه آن‌كه بعضی از آنها می‌گفتند وقتی از مسؤلان ایرانی درباره طریقه‌های تصوف در ایران پرسیده بودند، آنها پاسخ منفی داده و گفته بودند كه هیچ‌ طریقه‌ای در ایران نیست. لذا از من پرسیدند: تصوف كه از ایران به اینجا آمده، چگونه دیگر در ایران وجود ندارد؟


--------------------------------------------------------------------------------

 1. اطلاعات تاریخى و جغرافیایى این بخش عمدتا از دانشنامه اینترنتى (ویكى‏پدیا Wikipedia) اخذ شده است.

2. اطلاعات مندرج در قسمت زبان غالبا از مقدمه كتاب فرهنگ واژه: فارسى ـ شیپ آلبانیایى، به سرپرستى سید امیرحسین اصغرى، سیده لیلا اصغرى، بنیاد مولوى، تیرانا، چاپ اول، 1388 ش و دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج 1، تهران، 1367، ص 585 اخذ شده است.

 

منبع: پایگاه تحلیلی - خبری ایران بالكان


نوشته شده در جمعه بیست و هفتم خرداد 1390 ساعت 08:00 قبل از ظهر توسط امیرحسین فرخ زادنیا نظرات |

اخرین مطالب
«مطالعات تطبیقی»
معرفی کتاب
نگاهی به ذن بودیسم
مقدمه دکتر رادپور بر معرفی کتاب ترجمه دائودجینگ
نگاهی به کتاب «متون مقدس بنیادین از سراسر جهان» اثر جاودان میرچا الیاده
امام خمینى(س) و دنیاى شعر
کتاب ققنوس حکمت
گئورگ زیمل و فلسفه پول
تناقضات مکتب اصالت نسبیت
شیخ اشراق به روایت دکتر دینانی
خاتم بزم ولا
معرفی کتاب «مقدمه‏ای بر هنر هند» نوشته‌ی آناندا کوماراسوآمی
رسالت هنر و هنرمند از نگاه امام خمینی (ره)
نقل اقوالی از رنه گنون از کتاب «شرق و غرب»
تکنولوژی ارتباطات (مقاله ای از شهید سید مرتضی آوینی) پرده اول
محکوم نمی‌کنیم حکم می‌کنیم
کدام امضا؟
2012و دنیایی که پایان نیافت!
پند نامه لقمان 3
" رنه گنون " به مناسبت تولد حکیم رنه گنون
پندنامه لقمان2
پندنامه لقمان حکیم1
(حقیقت حقه ) مقدمه تیتوس بوركهارت بر كتاب فصوص الحکم ابن عربی
تسلیت به همه مسلمانان برای هتک حرمت رسول الله(ص)
معرفی کتاب رسائل توحیدی اثر علامه طباطبائی (ره)
جهان شناسی سنتی
تأثیر سهروردی بر حکمای عهد قاجاریه
یادداشتی پیرامون نسل کشی سرخپوستان آمریکا
عصر ظهور شعری از حافظ ایمانی
هنر ذن