تبلیغات
حكمت مشرقی - سلمان حلقه گمشده مطالعات ایرانی – اسلامی و قهرمان جاویدان خرد(گفتاری از استاد دکتر بابک عالیخانی)







































حكمت مشرقی

مجالی برای اندیشیدن در حكمت الهی ادیان

یادداشت حکمت مشرقی:


در شناخت شخصیت سلمان باید از کسانی پرسید که عمری را در مطالعه ی شخصیت وی سپری کرده اند. استاد مکرم دکتر بابک عالیخانی از ایندسته افراد است. به نظر استاد سلمان حلقه ی گمشده ی مطالعات ایرانی – اسلامی و قهرمان جاویدان خرد است که پرداختن به وی افق وسیعی را برای ایرانی مسلمان هم در سطح متافیزیک و هم در سطوح اجتماعی و فرهنگی و دینی می گشاید. آنچه در پی می آید مصاحبه استادمان دکتر عالیخانی با سایت خبری آموزشی صادق نیوز در وصف سلمان فارسی است.

 

 

سلمان حلقه گمشده مطالعات ایرانی – اسلامی و قهرمان جاویدان خرد:

 




1) آقای دکتر عالیخانی لطفا اندکی درباره شخصیت سلمان فارسی و ابعاد پنهان شخصیت او توضیح دهید.

درباره سلمان فارسی به دور از دو مَهلکه غلوّ و تقصیر، یعنی از یک طرف زیاده روی در ستایش شخصیت معنوی او و از طرف دیگر کوچک شمردن آن شخصیت، می توان گفت که وی شاگرد اوّل دبستان محمدی(ص) و علوی(ع) بوده است. در بین صحابه پیامبر (ص) و یاران علی (ع) مقام سلمان چندان رفیع است که بین او و دیگران در حقیقت فاصله­ای بس عظیم درمیان است: " لو عَلِم ابوذرّ ما فی بطن سلمان من الحکمه لَکَفّره او قَتلَه" (جامع الاسرار، سید حیدر آملی، ص۲۶)   سلمان همه بزرگی خود را مدیون محو گشتن در نور پیشوایان(علیهم السلام) بوده است. ازین جاست که تاج کرامت "سلمان منّا اهل البیت" بر سر او نهاده شده است.

 سلمان یکی از نمونه های درخشان اندیشه حکمت خالده یا جاویدان خرد به شمار می رود. وی در خانواده ای زردشتی از تبار دهقانان متولد شد، ولی به سبب روح جستجوگر خویش، کیش آبا و اجدادی خود را رها کرد و به مسیحیت گروید. وی در مراکز مسیحی نصیبین، موصل و عَموریه به کسب دانش از استادان بزرگ معنویت مسیحی پرداخت و مدارج سیر و سلوک را در آن آیین به خوبی پیمود. از آنجاکه وعده ظهور پاراکلتوس(فارقلیط) ─ یعنی پیامبر بزرگی که پس از عیسی(ع) خواهد آمد و آنچه را که عیسی در پرده امثال بیان داشته است بی پرده آشکار خواهد ساخت─ در انجیل آمده بود و سلمان این مژده را از زبان پیران خود شنیده بود، شیفته وار به سرزمین حجاز شتافت و فیض صحبت رسول الله(ص) را در مدینه دریافت.

نظر به اینکه در کلام پیشوایان اسلامی مبالغه راه ندارد، وقتی که آنان از سلمان به عنوان دریایی ناپیداکرانه یا دریایی که قعر آن هرگز خشک نشود، یاد می کنند، ازین جا به خوبی می توان به عمق حکمت سلمان واقف شد. درباره او آمده است که " ادرک العلم الاول و ادرک العلم الاخر" و نیز آمده است که" قرأ الکتاب الاول و قرأ الکتاب الاخر". ازاین بیانات به مقام سلمان در علم الادیان و ادراک جوهره آنها( جاویدان خرد) میتوان پی برد. ( منبع احادیثی که نقل شد کتاب «نَفَس الرحمن فی فضایل سلمان» نوشته محدث نوری است.(

  ابعاد پنهان شخصیت سلمان تنها در مقامات عرفانی او خلاصه نمی شود، بلکه شامل این جنبه نیز هست که وی به خصوصیات تمدن ساسانی وقوف کامل داشته است. این حقیقت را با تأمل در نقش سلمان در غزوه احزاب و ارائه طرح ایرانی حفر خندق به آسانی می­توان احراز نمود. از آنجا که وی با تعلیمات اسلامی در بالاترین سطح ممکن آشنا بوده است، با عهده دار شدن مقام استانداری مداین، یعنی مرکز امپراطوری ساسانی که در فتوحات اسلامی به قلمرو خلافت منضم شده بود، کاملا قادر بود که شالوده های تمدن نوین ایرانی- اسلامی را درافکند.

جامعه ساسانی مبتنی بر تمایز کاست ها بوده است. کاست روحانیان، نظامیان، کشاورزان و پیشه وران در آن روزگار از یکدیگرکاملا متمایز بوده اند. از روی اشارات کتب مختلف تاریخی و حدیثی می توان به دست آورد که سلمان در مداین با مطالعه دقیق در احوال رده های گوناگون جامعه، طرح تحولی را درانداخت که از آن پس تا زمان ما به قوت خود باقی است. وی پیشه وران و اصناف را که خود نیز به عنوان یک سبدباف جزوی از آنان به شمار می رفت و نیز دهقانان (اُمرای محلی) را تدریجا با تعلیمات مساوات جویانه اسلامی آشنا ساخت. در فتوت نامه های اصناف (که فتوت نامه سلطانی جامع ترین آنهاست) سلسله های فتوت غالبا به علی(ع) و سلمان فارسی منتهی می گردد. خصوصا صنف سلّه باف و سلمانی، خاطره ای از اصلاحات سلمان را در دوره زمامداری وی در مدائن، نگه داشته است.

2) نقش ایشان در ایجاد نهضت ترجمه چیست؟

نهضت ترجمه در جهان اسلام منحصر در ترجمه آثار علمی، فلسفی و اخلاقی از زبانهای یونانی، سُریانی یا پهلوی به زبان عربی در مراکزی مانند بیت الحکمه مأمون عباسی نمی گردد. پیش از آن و مهمتر از آن لازم بوده است که معانی وحی قرآنی در دسترس اقوامی که تازه با اسلام آشنا شده بودند، قرار گیرد. منتقل کردن تعلیمات قرآنی از طریق یک ترجمه دقیق وصحیح، روح جستجوگری و دانش پژوهی را که از ویژگی های تعلیم قرآنی است در گروه های بسیاری می دمید.  تحقق چنین کار بزرگی توسط کسانی میسر بود که هم اسلام را به درستی بشناسند و هم اقوامی را که به تازگی با اسلام آشنا می شدند.

دانشمندی مانند سلمان فارسی که طبق نقل مورخان، همیشه دوات جزئی از اثاث البیت ساده او بوده است، با آشنایی کامل با زبان مبدأ و مقصد در ترجمه، قهرا بهترین ترجمه  قرآن شریف را به زبان فارسی می توانسته است به نگارش درآورد. البته ترجمه قرآن به قلم سلمان فعلا در دست نیست، اما چندین مولف از جمله شهفور ابو المظفر اسفراینی در تفسیر «تاج التراجم» و محمد بن احمد سرخسی در مجلد اول «المبسوط» و جاحظ در «البیان و التبیین» به وجود چنین ترجمه ای  اشاره کرده اند. طبیعی است که ترجمه وی در ترجمه های قرآنِ دوره های بعد از او تأ ثیر نهاده باشد.

به عنوان مثال، در ترجمه بسمله، یعنی به نام خداوند بخشاینده مهربان، از دیدگاه مطالعات تطبیقی بین الادیان (اسلام از یک طرف و مزدیسنا و آیین برهمنی از طرف دیگر) ظرایفی را می توان مشاهده  کرد که حیرت انگیز است و جز آنکه حدس زنیم از عارفی راز آشنا چون سلمان فارسی نشأت گرفته است، راه دیگری در تبیین آن نمی شناسیم. اسم اعظم در نزد هندوان دوره ودایی ورونه- میتره است، و در نزد ایرانیان قبل از ظهور زردشت اهوره- میثره اسم اعظم بوده است. با ظهور زردشت اهوره- مزدا جای اهوره- میثره را در سنت کیومرثی پیش از زردشت گرفت. با توجه به اینکه میتره/ میثره هند و ایرانی همان «مهر» است، تعبیر «به نام خداوند بخشاینده مهربان» به شدت یادآور پیشینه های هند و ایرانی خواهد بود. نگارنده در مقاله «توحید هند و ایرانی» این مطلب را تا اندازه ای شکافته است.

3) مدینه فاضله ای که سلمان در ذهن داشت چگونه بود؟ چه تفاوت هایی با اتوپیای معروف دارد؟ آیا توانست آن را عملی کند؟ لطفا مصادیق آن را نام ببرید.

   در ابتدا باید گفت که آرمانشهر سلمان با اتوپیاهای دوره رنسانس و اصلاح دینی در غرب از آسمان تا زمین تفاوت دارد. به طور مثال، کمال مطلوبِ طرح خیالی «آتلانتیس نو» اثر طبع فرانسیس بیکن چیزی مانند جوامع امروز اروپا و امریکاست.  اگرچه طرح مدینه فاضله اصحاب حکمت مانند افلاطون، سن آگوستین و فارابی را می توان با آرمان سلمان فارسی مقایسه کرد، اما حقیقت مطلب این است که طرح پیچیده سلمان( مطابق با پیچیدگی شخصیت خود وی) از طرح های افلاطونی نیز(که صرفا بر روی کاغذ مانده است) به مراتب جامع تر و گسترده تر است. سلمان به منزله یک قهرمان جاویدان خرد که به وحدت جوهری آیین های الهی سخت واقف بوده است، در صدد برآمد تا تمدن ایران را که دچار افسردگی و پژمردگی گشته بود، جانی تازه بخشد، یعنی زبان فارسی، آداب، هنرها، صنایع، داستان های حماسی و حکمت قدیم را در پرتو قرآن تجدید کند.

ضمیر سلمان تا پایان عمر، لحظه ای از دغدغه دفاع از مدینه( فاضله) و یا بسط و توسعه آن خالی نبوده است؛ با مشاهده ماجراهای بعد از وفات پیامبر(ص)، مرکز فعالیت او به «مدائن» انتقال یافت. آنچنان که از شواهد تاریخی پیداست، وی مجال یافت که در طول نوزده سال دوره زمامداری خود دژی را پی افکند تا پایگاهی برای اسلام حقیقی( بدور از هرگونه محدودیت قومی و قبیله ای) فراهم ساخته باشد. از آنجا که آیین پوریوتکیشی(تعلیم اشراقی) که میراث ازلی مردم ایران بوده است، از هرگونه محدودیت جداست و حقیقتا بی مرز و بی رنگ است، سلمان به خوبی توانست در شهرهای هفت گانه مدائن، نخستین بذر های تمدن ایرانی- اسلامی را بیفشاند.

گذشته از ظهور بارقه هایی در دوره سامانیان و آل بویه، تمدن عصر صفوی را از جهاتی مانند حکمت، هنر و علوم دینی می توان قدمی نسبتا بلند به سوی تحقق طرح سلمان دانست. البته نقاط ضعف و نارسایی در آن تمدن وجود داشته است که برآنها چشم نمی توان پوشید. مقصود، پدیده های شومی مانند فساد دربار صفوی در برخی از دوره ها و نیز  تعصبات مذهبی است. در زمان ما نیز دغدغه یا داعیه کم و بیش ناخودآگاه تحقق بخشیدن به طرح سلمان مشاهده می شود. بدیهی است که مطرح ساختن نقشه سلمان درین روزگار می تواند باعث شود در مسیری که می پیماییم با آگاهی و بینایی بیشتر قدم برداریم.

4)به نظر شما سلمان چه نقشی در فرهنگ سرزمین ما داشت که تا کنون پنهان مانده و به آن پرداخته نشده است؟

اگر در تحول ایران ساسانی به ایران اسلامی بر روی نقش برگزیدگان پیشگامی مانند سلمان تأکید نکنیم که با منطق قوی  و با نفوذ معنوی شگرف خویش سرنوشت قومی کهن سال را زیر و زبر ساختند، نا خواسته آب به آسیاب بد خواهانی ریخته ایم که می کوشند چنین القا کنند که فتح ایران صرفا به ضرب سیف انجام گرفت و تحمیلی بیش نبود. با برجسته ساختن سیمای سلمان نشان داده خواهد شد که اسلام و تشیع در ایران نه از روی اجبار و اکراه و به زور سرنیزه، بلکه بر اثر کوشش های عارفی مجاهد همچون سلمان فارسی نضج گرفت و شکوفان گشت. حقیقت این است که توده های مردم هرگز خود به خود از عادات و تقالید چند هزار ساله خود دست بر نمی دارند، مگر به واسطه رهنماییِ ویژگانی آگاه و شجاع که آنان را از قید رسم ها و عادت های فرسوده گذشته آزاد سازند و افق نوینی در برابر روی آنان بگشایند.

خدمت سلمان فارسی، بر خلاف خدمات بزرگانی که در یکی از رشته های مختلف علمی، هنری، فلسفی و دینی تأثیر مهمی بر جای نهاده اند، خدمتی کلّی و بنیادی بوده است، به این معنی که وی طرح «ایرانشهر نو» را درانداخته است. نقش او چندان ریشه ای است که به جای عبارت «تمدن ایرانی- اسلامی» می توان از تعبیر «تمدن سلمان فارسی» سخن گفت. امروزه زیاده ازحد دَم از «تمدن سازی» زده می شود، حال آنکه درست آن است که از «احیا»ی تمدن ایرانی- اسلامی و تحقق طرح سلمان سخن به میان آید. عبارت تمدنسازی در اوضاع و احوال تیره روزگار ما که روزگار سیطره کمیت است، زنگ ناخوشایندی دارد و بوی بدعت از آن استشمام می شود.   

5) آیا توجه به نقش سلمان در اسلام به نوعی موجب دامن زدن به عقاید نژادپرستانه و ناسیونالیستی نمی شود؟

خیر؛ برعکس، توجه به نقش سلمان در اسلام، خرافه های نژاد پرستانه و ملت گرایانه را خواهد زدود، چرا که سلمان پیوندگاه ایران جهانشمول و اسلام جهانشمول است و در حکمت او جایی برای تعصبات نژادی و قومی وجود ندارد. پاره ای از خاور شناسان با تکیه بی جا بر نظریه ایرانشهری عباسیان، مطلب غلطی را عنوان ساخته اند و آن اینکه ایرانیان اسلام را از یک حالت بدوی عربی اعتلا بخشیدند و آن را جهانی ساختند. از دیدگاه جاویدان خرد، این سخن ابدا وزنی ندارد و تکرار طوطی وار آن توسط برخی از مقلدان داخلی، نشانه آن است که هنوز قدر تعلیمات اشراقی در ایران چنانکه شاید و باید شناخته نشده است. این تعلیمات ما را از آرا پریشان مستشرقان الی الابد بی نیاز خواهد ساخت.

منبع: این مصاحبه توسط سایت صادق نیوز در مورخه 7/12/1389 انجام شده است و متن آن در سایت مذکور درج شده است.


نوشته شده در سه شنبه سی ام خرداد 1391 ساعت 12:39 بعد از ظهر توسط سینا زرتاب نظرات |

اخرین مطالب
«مطالعات تطبیقی»
معرفی کتاب
نگاهی به ذن بودیسم
مقدمه دکتر رادپور بر معرفی کتاب ترجمه دائودجینگ
نگاهی به کتاب «متون مقدس بنیادین از سراسر جهان» اثر جاودان میرچا الیاده
امام خمینى(س) و دنیاى شعر
کتاب ققنوس حکمت
گئورگ زیمل و فلسفه پول
تناقضات مکتب اصالت نسبیت
شیخ اشراق به روایت دکتر دینانی
خاتم بزم ولا
معرفی کتاب «مقدمه‏ای بر هنر هند» نوشته‌ی آناندا کوماراسوآمی
رسالت هنر و هنرمند از نگاه امام خمینی (ره)
نقل اقوالی از رنه گنون از کتاب «شرق و غرب»
تکنولوژی ارتباطات (مقاله ای از شهید سید مرتضی آوینی) پرده اول
محکوم نمی‌کنیم حکم می‌کنیم
کدام امضا؟
2012و دنیایی که پایان نیافت!
پند نامه لقمان 3
" رنه گنون " به مناسبت تولد حکیم رنه گنون
پندنامه لقمان2
پندنامه لقمان حکیم1
(حقیقت حقه ) مقدمه تیتوس بوركهارت بر كتاب فصوص الحکم ابن عربی
تسلیت به همه مسلمانان برای هتک حرمت رسول الله(ص)
معرفی کتاب رسائل توحیدی اثر علامه طباطبائی (ره)
جهان شناسی سنتی
تأثیر سهروردی بر حکمای عهد قاجاریه
یادداشتی پیرامون نسل کشی سرخپوستان آمریکا
عصر ظهور شعری از حافظ ایمانی
هنر ذن