تبلیغات
حكمت مشرقی - سهروردی‏ و اصول فقه 2







































حكمت مشرقی

مجالی برای اندیشیدن در حكمت الهی ادیان

   سهروردی‏ و اصول فقه 2  

اثر: دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی


سهروردی در یک مبحث بنیادی دیگر درباره‏ آنچه به ایران باستان مربوط می‏شود،سخن گفته‏ است.او در مورد«مصالح مرسله»تحت عنوان‏ «الأستصلاح»پس از نقل اقوال و آرای مختلف،نظر خود را در این باب ابراز داشته است.در خصوص‏ معنی مصلحت،از جلب منفعت و دفع ضرر سخن‏ گفته می‏شود ولی سهروردی در اینجا از مصلحت‏ خلق سخن نمی‏گوید بلکه روی مصلحت شرع‏ تکیه می‏کند.مصلحت شرع تحت عنوان«مقاصد الشریعه»نیز مطرح شده و از اقسام پنج‏گانه آن‏ سخن به میان آمده است.مقصد شریعت و اقسام‏ پنج‏گانه مصلحت در اندیشه‏های ابن رشد و بعد در آثار ابو اسحاق شاطبی نیز مورد بررسی قرار گرفته‏ است.بررسی دقیق این مسئله عمده و بنیادی از حوصله این مقال بیرون است.5

سهروردی برای اعتبار مصالح مرسله،به چند نکته اشاره می‏کند؛در مورد اول به جمع‏آوری‏ قرآن توسط ابو بکر اشاره می‏کند که عمر و سایر صحابه با او همراه و هماهنگ شدند و در این‏ اتفاق و هماهنگی هیچ‏گونه نقص و اصل معتبری‏ وجود نداشت بلکه آنچه اساس این کار شناخته‏ شده است،جز مصلحت،چیز دیگری به شمار نمی‏آید.اما مورد دیگری که سهروردی برای آن‏ اهمیت فراوان قائل است و از مصادیق مصالح‏ مرسله به شمار می‏آید،جایگاه بنیادی و اعتبار تاریخ است که عمر بن خطاب با ارشاد و راهنمایی‏ هرمزان ایرانی از راه و رسم مردم فارس فرا گرفت. عین عبارت سهروردی در این باب چنین است: «..و منها اعتبار عمر التاریخ بعد ارشاد هرمزان‏ من رسم الفرس و کان یسمی عندهم ماه روز ثم‏ استحسنه الأمه لمصالح فیه و اعتبر اجماعا بعد خبره زمانا الی ان اتفق رأی هرمزان».6

چنان‏که در این عبارت مشاهده می‏شود، سهروردی مسئله اعتبار تاریخ و به رسمیت‏ شناخته شدن آن را از مصادیق مصالح مرسله‏ دانسته و به روشنی نشان داده است که ارشاد و راهنمایی هرمزان ایرانی در این باب نقش داشته‏ است.

اصطلاح«ماه روز»که یک ترکیب از 2 واژه‏ فارسی است،به روشنی نشان می‏دهد که تقویم‏ و تاریخ در نظر مردم ایران اهمیت فراوان داشته‏ و در امور زندگی مورد بهره‏برداری قرار می‏گرفته‏ است.7عمر نیز با ارشاد و راهنمایی هرمزان ایرانیبه اهمیت تاریخ پی برد و براساس اصل مصالح‏ مرسله،آن را معتبر شناخت.به این ترتیب،باید گفت اعتبار تاریخ و حساب ماه و روز به این واقعه‏ منسوب است و از موارد و مصادیق مصالح مرسله‏ به شمار می‏آید.سهروردی وقتی از مصالح مرسله‏ سخن می‏گوید،به روشنی می‏داند که بیگانه بودن‏ با تاریخ و نادیده انگاشتن آنچه به درستی روی داده‏ و به وقوع پیوسته است،تا چه اندازه می‏تواند زیانبار باشد و در بی‏هویت ساختن انسان نقش ایفا کند.

سهروردی با تعصب قومی از زنده نگه داشتن‏ حکمت خسروانی سخن نمی‏گوید،بلکه به خوبی‏ می‏داند که مورخان مغرب زمین از روی غرور و نژادپرستی،حکمت خسروانی و فلسفه ایرانی‏ باستان را نادیده گرفته‏اند.از سوی دیگر،برخی از فرقه‏های متعصب اشعری و قشری نیز در جهان‏ اسلام ظاهر شدند که به نابود کردن فرهنگ و تمدن ایران باستان و سوزاندن آثار علمی و فلسفی‏ این سرزمین بی‏رحمانه وارد میدان شده‏اند.

برخی از فرقه‏های قشری در میان مردم مسلمان‏ چنین می‏اندیشیدند که قرآن کریم برای هدایت‏ بشر تا پایان جهان کافی است و هرگونه کتاب‏ دیگری غیر از این کتاب آسمانی باید سوزانده شود. سهروردی در التنقیحات،به سوزانده شدن بسیاری‏ از نسخه‏ها و مصاحف توسط عثمان اشاره کرده و آن را از موارد و مصادیق مصالح مرسله به شمار آورده است.عین عبارت او در این باب چنین است: «...و کذا حرق عثمان بعض المصاحف لمفسده‏ کان یتوقعها و عدم انکار الصحابه و من این یرجی‏ له اصل شاهد».8چنان‏که در این عبارت مشاهده‏ می‏شود،برای دوری جستن از برخی مشکلات و مفاسدی که بیم پیش‏آمدن آن مطرح شده بود، بسیاری از مصاحف موجود به دستور عثمان‏ سوزانده شد و به حکم رعایت مصلحت،صحابه‏ نیز با آنچه به وقوع پیوست مخالفت نکردند. تردیدی نمی‏توان داشت که مجوز این سوزاندن‏ و به آتش کشیده شدن بسیاری از مصاحف،جز رعایت مصلحت چیز دیگری نبوده است ولی به‏ این مسئله نیز باید اندیشید که رعایت مصلحت‏ ممکن است در مورد بسیاری از آثار و کتب‏ دیگری که به فرهنگ‏های دیگر مربوط است، صادق باشد.شواهدی در دست است که این امر واقع شده و سازنده شدن آثار فلسفی و حکمی‏ مربوط به ایران باستان به وقوع پیوسته است و در اینجاست که کار کسانی مانند سهروردی و پیش‏ از او حکیم ابو القاسم فردوسی با سختی و دشواری‏ مقرون می‏شود.البته هیچ یک از این دو اندیشمند از مشکلات و سختی‏های راه نهراسیدند و توانستند به وظیفه تاریخی و سنگین خود عمل کنند.آنچه‏ در اثر کبیر فردوسی با زبان و صدای حماسی به‏ گوش ما می‏رسد،در آثار گوناگون فارسی و عربی‏ سهروردی با بیان حکمی و استدلال‏های فلسفی‏ مطرح می‏شود.به همان اندازه که در حماسه‏ جاویدان فردوسی،نور خرد و شعاع حکمت آشکار است.در فلسفه سهروردی نیز نوعی از حماسه دیده‏ می‏شود که در دل‏های پاک و سینه‏های بی‏کینه، اثر می‏گذارد و آنها را روشن می‏سازد.

پانوشتها:

(1)-التنقیحات فی اصول الفقه،سهروردی،تحقیق عیاض‏ السلمی،ریاض،عربستان،1418 قمری،ص 1.

(2)-همان ص 20.

(3)-همان،ص 24.

(4)-همان،ص 198.

(5)-برای آگاهی بیشتر بنگرید به:درخشش ابن رشد در حکمت مشاء،غلامحسین ابراهیمی دینانی،طرح نو،1384، ص 319.

(6)-التنقیحات،ص 320:روایت اعتبار تاریخ توسط عمر در کتاب الکامل ابن عدی نیز نقل شده است.

(7)-برای آگاهی بیشتر در باب اصطلاح«ماه روز»بنگرید به: دفتر عقل و آیت عشق،غلامحسین ابراهیمی دینانی،جلد سوم،طرح نو،1383،ص 167.

(8)-التنقیحات،ص 319:بخاری نیز در فضائل القرآن به واقعه‏ سوزانده شدن مصاحف اشاره کرده است.

 

منبع: خردنامه همشهری،شهریور 1386، شماره 18، صص 23 تا 24

 


نوشته شده در جمعه نوزدهم خرداد 1391 ساعت 02:17 بعد از ظهر توسط امیرحسین فرخ زادنیا نظرات |

اخرین مطالب
«مطالعات تطبیقی»
معرفی کتاب
نگاهی به ذن بودیسم
مقدمه دکتر رادپور بر معرفی کتاب ترجمه دائودجینگ
نگاهی به کتاب «متون مقدس بنیادین از سراسر جهان» اثر جاودان میرچا الیاده
امام خمینى(س) و دنیاى شعر
کتاب ققنوس حکمت
گئورگ زیمل و فلسفه پول
تناقضات مکتب اصالت نسبیت
شیخ اشراق به روایت دکتر دینانی
خاتم بزم ولا
معرفی کتاب «مقدمه‏ای بر هنر هند» نوشته‌ی آناندا کوماراسوآمی
رسالت هنر و هنرمند از نگاه امام خمینی (ره)
نقل اقوالی از رنه گنون از کتاب «شرق و غرب»
تکنولوژی ارتباطات (مقاله ای از شهید سید مرتضی آوینی) پرده اول
محکوم نمی‌کنیم حکم می‌کنیم
کدام امضا؟
2012و دنیایی که پایان نیافت!
پند نامه لقمان 3
" رنه گنون " به مناسبت تولد حکیم رنه گنون
پندنامه لقمان2
پندنامه لقمان حکیم1
(حقیقت حقه ) مقدمه تیتوس بوركهارت بر كتاب فصوص الحکم ابن عربی
تسلیت به همه مسلمانان برای هتک حرمت رسول الله(ص)
معرفی کتاب رسائل توحیدی اثر علامه طباطبائی (ره)
جهان شناسی سنتی
تأثیر سهروردی بر حکمای عهد قاجاریه
یادداشتی پیرامون نسل کشی سرخپوستان آمریکا
عصر ظهور شعری از حافظ ایمانی
هنر ذن