تبلیغات
حكمت مشرقی - سرچشمه‌های نمایش هندی







































حكمت مشرقی

مجالی برای اندیشیدن در حكمت الهی ادیان

 

 

نوشته هومن بابك

 فکر می کنید در سال 1987، هشتاد میلیون هندی هر صبح یکشنبه ساعت 9:30 چه کار می کردند؟ آنها در خانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و هرجایی که تلویزیونی بود، می‌نشستند و نمایش راما(Rama) را در برنامه‌ی تلویزیونی رامایانا(Ramayana) نگاه می‌کردند. هیچ کس حتا آنانکه داستان را می‌دانستند، حوصله‌شان سر نمی رفت. هنگامی که پس از 52 هفته، سرانجام این برنامه به پایان رسید. برخی از تماشاگران دست به اعتصاب زدند و خواستار ساخته شدن قسمت‌های بعدی برای کامل شدن داستان شدند و 26 قسمت دیگر هم به همین شکل ساخته شد. در ماجرای دیگری هم، کمی قبل از پایان برنامه هنگامی که قرار بود راوانا(Ravana)ی بد سگال کشته شود. طرفداران بسیاری با سفرهای حتا چند روزه؛ خود را به استدیو‌ی تلویزیون رساندند تا برای زندگی او در خواست شفاعت کنند.

هند یکی از سرچشمه‌های فیاض اندیشه و فرهنگ در آسیا بوده است به اعتباری می توان گفت که تمام تمدن‌های بزرگ آسیا تحت تاثیر بناهای فکری خیره کننده و فاخر هندی بوده است. هند سرزمین عجایب است و این عبارت سخنی گزاف آمیز و دور از واقعیت نیست و پدیده‌هایی مانند آنچه در بالا از آن سخن به میان رفت؛ برای هر ذهنی چه غربی و چه شرقی شگفت آور است اما  مردمان هند هر روز با آن درگیر هستند.

 

هنرهای اجرایی هندی اگر نگوییم سرچشمه‌ی هنرهای اجرایی همه‌ی جهان بوده‌اند ولی تاثیری بسیار ژرف در آن داشته‌اند و هنوز می‌توان ایده‌های بسیار نویی را از اجراهای هندی به دست آورد که در هیچ کجای جهان شناخته شده نیست و اندیشه‌ی دراماتیک یا موسیقیایی  هیچ استادی به کاوش آن نپرداخته است. نخست باید دیدگاه‌های فلسفی  هنر اجرایی هند و اصول زیبایی شناسی هندوان را مورد بررسی قرار داد سپس با بازگشت به تاریخ در سیر دگرگونی و پیش‌رفت و پس‌رفت این هنرها پژوهش کرد و بعد با بازخوانی‌های هر سبک اجرایی به کنه اجرا پی برد اگرچه به دلیل فزونی شیوه‌های هنر اجرایی در هند، کار بسیار سخت و پیچیده ای است. 

    هنر اجرایی در هند به ویژه نمایش بر پایه‌ی آیین‌ها و سنت‌های هندی بنیان گذاری شده است. اکنون اگر در تمام دنیا خط فاصلی میان هنر اجرایی و آیین‌های مذهبی (به واسطه‌ی دیدگاه فلسفه‌ی غربی درباره‌ی هنر) قرار گرفته است. هنوز هم می‌توان در هند مراسمی را دید که آیینی و سنتی است اما ویژگی‌های نمایشی استواری دارد. هنوز در نمایش هندی چه نمایش زنده، چه نمایش عروسکی آنی که کریشنا (Krishna) یا راما (Rama) پا بر صحنه می‌گذارند، می‌تواند سرور و شعف را در نگاه مخاطبان و نیایش آن‌ها بر انگیزاند. حتا گاهی تماشاگر‌‌ همان کنش‌های مذهبی را که روبروی تندیس در پرستشگاه انجام می‌دهد، اینجا روبروی شخصیت نمایشی انجام می‌دهد. هنوز برخی از مراسم که می‌توان بر اساس دیدگاه‌های غربی در تعریف نمایش بگنجد به شیوه‌ی آیینی و عبادی برگزار می‌شود. در این میان می‌توان به جشنواره‌ی راتا یاترا (Ratha Yatra) بزرگداشت جاگانات (Jagannath) در شهر پوری (Puri) ایالت اوریسای (Orissa) هند اشاره کرد که هر سال در ما‌ه‌های خرداد، تیر، امرداد هجری خورشیدی برگزار می‌شود. یکی از شگفت‌انگیز‌ترین پیش آمد‌ها در نمایش عروسکی دنیا در ایالت کرالا (Kerla) رخ می‌دهد. در این ایالت نمایش‌های عروسکی حتا در نبود تماشاگر نیز برگزار می‌شود و این بدان دلیل است که مردمان کرالا اجرای نمایش عروسکی را تنها سرگرمی نمی‌دانند بلکه آن را یکی از کنش‌های مذهبی خود به شمار می‌آورند. بنابراین بودن تماشاگر برای اجرای این نمایش‌ها چندان بایسته نیست و بر این اساس هر گروه بیشترمی‌کوشند تا بهتر اجرا کنند تا از سوی اله یا الهه پسندیده شوند.

پانینی (Panini) نخستین کسی بود که در حدود سده‌ی چهارم پیش از میلاد دستور زبان سنسکریت را در کتابی با نام اشتادهیایی (Ashtadhyayi)، هشت جستار، نگاشت. وی در آثار خود به دو رساله در فن نمایش‌نامه نویسی، یکی نوشته‌ی شیلالی (Shilali) و دیگری نوشته‌ی کریشاسا (Krishasa) اشاره کرده. تاریخ این رساله‌ها نشان می‌دهد که هنر نمایش در هند بسیار پیش‌تر از هنر نمایش در یونان به وجود آمده است. دو کتابی که پانینی به آن‌ها اشاره کرده، دیگر در دسترس نیست ولی کتابی دیگر که می‌توان به آن اشاره کرد و آن را بن مایه‌ی درام هندی می‌دانند، ناتیا شاسترا (Natya Shastra) ست واژه‌ی ناتیا به هر گونه کوشش اجرای نمایشی اشاره دارد و شاسترا به معنای رساله است. ناتیا شاسترا رساله‌ی باستانی هندو درباره‌ی پایه و روش‌های اجرایی هنر‌های رقص، موسیقی و نمایش است که در بازه‌ی تاریخی ۲۰۰ پیش تا ۲۰۰ پس از میلاد مسیح (ع) نوشته شده است. این رساله به گونه‌ای گسترده به همه‌ی ‌اجزای هنرهای اجرایی در هند مانند صحنه آرایی و چهره‌پردازی، طراحی لباس و طراحی حرکت‌ها و حتا زیبایی‌شناسی هندی اشاره کرده است و تعریفی گسترده از آن‌ها و چگونگی اجرای آن آورده است. از ناتیا شاسترا دو نسخه‌ی اصلی و شمار زیادی رونوشت‌های فرعی در دست است. رونوشت ‌ نخست ۱۲۰۰۰ اشلوکا (Sloka)  یا قطعه دارد و رونوشت دیگر ۶۰۰۰ قطعه. رونوشت نخست در سال ۱۸۹۴ و رونوشت دوم در ۱۹۲۹ به شکل کامل تصحیح شد و ویراست دیگری نیز هست که تمام رونوشت متفرقه را نیز در بر می‌گیرد. برخی ناتیا شاسترا را بهره‌ی کوچکی از کتابی بزرگ‌تر به نام ناتیا ودا می‌دانند. دراین باره افسانه‌ای در ناتیا شاسترا آمده است که می‌گوید مردم کوتا یوگا (Koota Yoga) (کوتا یوگا بخشی از جدول‌های علم ستاره بینی ودایی است. مردمانی که در این زمان زاییده می‌شوند، بسیار فقیر هستند) از برهما می‌خواستند چیزی برای سرگرم کردن مردمان طبقات مختلف اجتماعی بیافریند. بنابر این برهما ناتیا ودا (این کتاب اکنون در دست نیست)، ودای پنجم را که مشتمل بر ۳۶۰۰۰ اشلوکا بود، می‌آفریند که عناصری از چهار ودای قبلی را در خود دارد. ناتیا برای سرگرم کردن و همچنین آموزش گونه‌های ناهمسان مردم جامعه آفریده شده بود و به این دلیل است که کنش‌های مردم را از همه‌ی قشر‌ها نمایش می‌دهد: خوب، بد یا معمولی درباره‌ی هنر اجرا در هند و چگونگی به وجود آمدن آن افسانه‌های بسیاری گفته شده است. اما همه‌ی آن‌ها در یک چیز مشترک هستند و اینکه آیین‌های نمایشی در هند ریشه‌ی مینوی دارند و مکان اجرای آن نیز بیشتر در پرستشگاه‌ها بوده است. بر اساس افسانه‌ا‌ی هندی، سرچشمه‌ی نمایش در هند، مراسم جشن پیروزی ایندرا بر اهریمنان یا راکشاسا (Rakshasa) است. در این مراسم هم خدایان و هم اهریمنان شرکت کردند و بازیگران، مبارزه‌ی ایندرا و راکشاسا‌ها را نمایش می‌دادند. هنگامی که راکشاسا‌ها پی بردند که این نمایش، شکست آنان را بازگو می‌کند، خشمگین شدند و با خدایان بدخواه کوچک‌تر هم پیوند شدند و بازیگران را نفرین کردند که دیگر نتوانند حرکت و گفت‌و‌گو کنند. آن زمان بود که خدای ایندرا پرچم خود را به دست گرفت، به میان صحنه آمد و بیشتر آن خدایان بدخواه و راکشاسا‌های هم‌دست آنان را نابود کرد، سپس به دستور ایندرا ساختمانی ساختند (توسط ویشواکارمن (Vishvakarman) معمار خدایان) که نمایشگران در آنجا نمایش خود را اجرا کنند ولی برای آنکه بازیگران در برابر بازمانده راکشاسا‌ها ایمن باشند، خدایان زیادی پاسداری از این بنا را برعهده گرفتند و پرچم ایندرا به صورت نشانی از پشتیبانی بازیگران درآمد.

پیدایش نمایش عروسکی؛ داستانی گسترده‌تر دارد زیرا هندوان معتقدند که نمایش عروسکی بسیار پیش‌تر از نمایش زنده در هند پدید آمد و بی‌گمان می‌توان گفت ذهن هندو جایگاه آفرینش بیشترین سبک‌های هنر عروسکی دنیا بوده است و هنوز هم اجراهایی را در هند می‌بینیم که همتای آن را در هیچ کجای جهان نمی‌توان یافت. بر پایه‌ی روایـت‌ها در تاریـخ هنر عروسـکی هند، نخستین عروسـک‌باز با نـام آدی‌نات (Adinath) از دهان برهما (Brahma) ـ خداوندگار خالق در سه‌گانه‌ی اشویی دین هندو ـ آفریده شد. بر این پایه، عروسک‌ها بسیار کهن‌تر از تمدن انسانی هستند و پیشینه‌ی آن‌ها به ۲۵۰۰ پیش از میلاد مسیح (ع) باز می‌گردند. در تمدن کهن هند، هنر عروسکی بسیار پیش‌تر از نمایش زنده پیدا شد، در هند کهن اگر کسی وانمود می‌کرد که فرد دیگری است، گناه بزرگی انجام داده و شایسته‌ی مرگ بود، ولی عروسک‌ها از چنین قانونی برخوردار نبودند. موزه‌ای در دهلی نو از یک میمون سفالی ۴۰۰۰ ساله نگهداری می‌کند که در راستای یک نخ می‌لغزیده است. در ساخت این میمون از گل محکمی استفاده شده که آن را از ۴۰۰۰ سال پیش تاکنون از آسیب‌ها پاسداری کرده است و اکنون در این موزه بر روی چوبی در دیدگاه همگانی نهاده شده است. این میمون هشت سانتی‌متر و دارای دو سوراخ عمودی است که از گرانیگاه عروسک می‌گذرد و در خرابه‌های هاراپا (Harappa) در کرانه‌ی رود سند (Send) پیدا شده، یعنی جایی که بزرگ‌ترین گنجینه آثار تمدن هند در آن‌جا یافت شده است. شاید این میمون کوچک نیای بزرگ عروسک‌های نخی هند باشد.

یکی از دیگر نشانه‌های دیرینه هنر عروسکی در هند، آن است که در نمایش هندی به کارگردان، سوترادهار (Sutradhar) ـ کسی که نخ‌ها را ره نمایی می‌کند ـ می‌گویند، و این خود انگیزه استواری است که نشان می‌دهد هنر عروسکی در هند بسیار پیش‌تر از نمایش زنده هستی داشته است.

    دو حماسه‌ی بزرگ هندی به نام رامایانا (Ramayana) و ماهابهاراتا (Mahabaharata) و کتاب‌های پورنا (Purna) نقش بسیار بنیادین در نمایش هندی دارند. این کتاب‌ها و به ویژه ماهابهاراتا از بزرگ‌ترین کتاب‌های پهلوانی جهان هستند. حتا در نمایش کشورهای جنوب خاوری آسیا از متن‌های بازنویسی شده‌ی این نمایش‌ها استفاده می‌شود. برای نمونه در نمایش عروسکی پر آوازه‌ی وایانگ کولیت (Wayang Kulit) جاوه‌ی اندونزی، داستان‌های راما (نمود هفتم ویشنو بر زمین) را که از رامایانا گرفته شده است، اجرا می‌کنند. رامایانا داستان زندگی راما آواتار هفتم ویشنو را باز می‌گوید و منصوب به والمیکی است که گویا همزمان با قهرمانان این حماسه بوده است و مشتمل بر ۲۴ هزار بیت است که در هفت بهره یا کاندا (Kanda) بخش بندی می‌شود شعر‌های رامایانا ۳۲ سیلابی نوشته شده است که به این سبک نوشتن آنوستوب (Anustubh) می‌گویند. رامایانا در هند آوازه‌ی کم نظیری دارد.

ما‌ها بهاراتا نیز از دو واژه‌ی‌ ما‌ها به معنای بزرگ و بهاراتا نام کهن سرزمین هند گرفته شده است. این اثر بزرگ‌ترین چکامه نامه‌ی پهلوانی ادبیات جهان است و دارای صدهزار بیت و هیجده فصل است. این کتاب بر پایه‌ی دستور زبان سنسکریت کلاسیک نوشته شده و همه‌ی پایگاه‌های فلسفی اساطیری و اخلاقی کیش هندو را فراگیر است. ماهابهاراتا داستان دو قبیله‌ی کوراوا‌ها (Kaurava) و پانداوا‌ها (Pandava) را باز می‌گوید.

    گروه کتاب‌های پورنا داستان‌های اسطوره‌ای خدایان است واژه‌ی پورنا در براهمانا‌ها به معنای پژوهش در جستار‌های جهان‌شناسی آمده است و در ما‌ها بهاراتا مراد از آن میراث افسانه‌های کهن است و دربرگیرنده‌ی دسته‌ای از ادبیات ورجاوندی است که به زبان سنسکریت نوشته شده و در آن شالوده‌ی افسانه‌ی آفرینش، جهان‌شناسی، خدا‌شناسی، تبار‌شناسی خدایان و شاهان وعرفای بزرگ گرد آمده است و با باورداشت‌های گوناگون دینی، رسم‌ها و آداب مختلف و آیین‌های فلسفی در پیوند و متل‌ها و افسانه‌های فراوانی در آن‌‌ها هست. شمار پورنا‌ها هیجده و بهاگاواتا پورنا یکی از آن‌هاست.

در شرق به خلاف غرب که برای صرفه جویی در زمان شگردهای فراوان دارند؛ کمابیش همه‌ی کار‌ها به دست انسان انجام می‌شود، این گونه دراز شدن زمان در شرق و سر آمد آن‌ها (به دلیل جامعه‌ی سنتی که هنوز در هند وجود دارد) هند؛ زمان نمایش‌نامه‌های هندی را هم دو برابر نمایش‌های مدرن غربی افزایش داده است و بیشتر در شب اجرا می‌شود. هر نمایشنامه ۵ تا ۱۰ پرده و گاهی حتا بیشتر دارد و هر پرده هم با خروج یک شخصیت نمایش و ورود شخصیت دیگر بدون اینکه تداخلی صورت بگیرد به دو صحنه بخش می‌شود. وحدت زمان و مکان در کار نیست و تخیل هم هیچ کران و مرزی نمی‌شناسد. صحنه آرایی بسیار کم، اما لباس‌ها همه رنگارنگ است و پیرایه‌های فراوانی برای شخصیت‌ها استفاده می‌شود. گاهی جانوران زنده به نمایش روح می‌بخشند و آنی دیگر صحنه‌ی ساختگی نمایی طبیعی پیدا می‌کند. بیشتر نمایش‌های هندی با پیش گفتاری آغاز می‌شود که در آن بازیگر یا کارفرمای نمایش درباره‌ی آن سخن می‌گویند. شاید گوته فکر پیشگفتار فاوست را از کالیداس (Kalidas) نویسنده‌ی نمایشنامه‌ی مشهور شاکونتالا گرفته باشد. پیشگفتار با معرفی نخستین شخصیت نمایش تمام و نمایش آغاز می‌شود. رویداد‌ها بسیار است و تاثیرات فرا‌تر از حد طبیعی بیشتر گذر رخ‌داد‌ها را نشان می‌دهد. یک داستان عاشقانه و نیز یک دلقک همیشه جز ضروری صحنه هستند. تراژدی جایی در تا‌تر هندی ندارد و پایان خوش در هر نمایشنامه بایسته است عاشق وفادار همواره پیروز می‌شود همیشه باید به دانایی پاداش داده شود، حتا اگر این کار برای ایجاد تعادلی در واقعیت باشد. مباحث فلسفی که بیشتر در شعر هندی دیده می‌شود، راهی به نمایش هندی ندارد؛ به عکس شعر آهنگین؛ نمایش مانند خود زندگی، باید تنها با کنش بیاموزاند نه با واژه‌ها. در نمایش شخصیت‌های افراد کاست‌های بالا به زبان سنسکریت حرف می‌زنند. بازیگران نه شتاب غربیان و نه زبان سنگین بازیگران در خاور دور را دارند و نمایشنامه با گفتاری به پایان می‌رسد که در آن از خدای محبوب نویسنده یا محل، می‌خواهند که به هند آسایش و بهروزی ببخشاید.

منبع : ماهنامه تازه


نوشته شده در شنبه بیست و نهم بهمن 1390 ساعت 04:34 بعد از ظهر توسط امیرحسین فرخ زادنیا نظرات |

اخرین مطالب
«مطالعات تطبیقی»
معرفی کتاب
نگاهی به ذن بودیسم
مقدمه دکتر رادپور بر معرفی کتاب ترجمه دائودجینگ
نگاهی به کتاب «متون مقدس بنیادین از سراسر جهان» اثر جاودان میرچا الیاده
امام خمینى(س) و دنیاى شعر
کتاب ققنوس حکمت
گئورگ زیمل و فلسفه پول
تناقضات مکتب اصالت نسبیت
شیخ اشراق به روایت دکتر دینانی
خاتم بزم ولا
معرفی کتاب «مقدمه‏ای بر هنر هند» نوشته‌ی آناندا کوماراسوآمی
رسالت هنر و هنرمند از نگاه امام خمینی (ره)
نقل اقوالی از رنه گنون از کتاب «شرق و غرب»
تکنولوژی ارتباطات (مقاله ای از شهید سید مرتضی آوینی) پرده اول
محکوم نمی‌کنیم حکم می‌کنیم
کدام امضا؟
2012و دنیایی که پایان نیافت!
پند نامه لقمان 3
" رنه گنون " به مناسبت تولد حکیم رنه گنون
پندنامه لقمان2
پندنامه لقمان حکیم1
(حقیقت حقه ) مقدمه تیتوس بوركهارت بر كتاب فصوص الحکم ابن عربی
تسلیت به همه مسلمانان برای هتک حرمت رسول الله(ص)
معرفی کتاب رسائل توحیدی اثر علامه طباطبائی (ره)
جهان شناسی سنتی
تأثیر سهروردی بر حکمای عهد قاجاریه
یادداشتی پیرامون نسل کشی سرخپوستان آمریکا
عصر ظهور شعری از حافظ ایمانی
هنر ذن