تبلیغات
حكمت مشرقی - اخوان الصفا و مفهوم فیثاغورثی اعداد







































حكمت مشرقی

مجالی برای اندیشیدن در حكمت الهی ادیان

 

 مفهوم فیثاغوری اعداد و اشکال هندسی
چنانکه حکیم و عارف بصیر دوران معاصر فریتیوف شوان نگاشته است: «عدد فیثاغوری همان است که معنی و مفهوم کلی و ماوراء کمیت آن در اشکال هندسی پیشگوئی شده است. مثلث و مربع دارای شخصیت اند و فقط کمیت صرف نیستند، اصلی اند نه فرعی و عرضی. در حالی که اعداد معمولی از جمع کردن حاصل می شود، اعدادی که دارای جنبه کیفیت است برعکس نتیجه انکسار درونی واحد اصلی است. این گونه عدد به هیچ چیز افزوده نشده و هیچ گاه از وحدت خارج نمی شود و هر کدام از دیگری مستثنی است، به این معنی که هر کدام دارای صفت اصلی مشخصی است. مثلث هماهنگی است و مربع اعتدال و این اعداد «متحدالمرکز» است، نه، «تصاعدی و متوالی».

جنبه کیفی و تمثیلی اعداد
عدد فیثاغوری چون علاوه بر کمیت دارای جنبه کیفی و تمثیلی نیز هست، نمی توان آن را مانند عدد در ریاضیات جدید فقط با کثرت و تجزیه و تحلیل مرتبط ساخت. چنین عددی محدود به کمیت نیست بلکه چون مظهری است از وحدت که هیچ گاه از مبدء خود جدا نمی شود، هرگاه با موجودی در عالم کثرت مطابقت یابد آن موجود را از طریق تمثیل و تأویل به وحدت که منشأ هستی است باز می گرداند. انطباق شیئی با عددی به منزله ایجاد رابطه ای است بین آن شیء و مبدء اولیه وجود، به وسیله ارتباط درونی که کلیه اعداد را به عدد واحد پیوسته است.

بررسی علم حساب بر سایر علوم از نظر فیثاغوریان
عدم دریافت این نظریه خاص درباره اعداد مطالب بسیاری از کتب قدیم من جمله رسائل اخوان صفا را در نظر بعضی از معاصران مبتذل ساخته و آنان را به تمسخر و استهزای این متون وا داشته است، گرچه در اکثر مآخذ قدیمی و نیز در خود رسائل بارها مفهوم مکتب فیثاغوری از علم عدد با دقت تعریف شده است.

بررسی علم حساب بر سایر علوم از نظر فیثاغوریان
مثلاً نیقوماخس یکی از پیروان مشهور فیثاغورس که در قرن اول میلادی می زیسته و کتب او مانند المدخل فی علم العدد که ثابت بن قرة به عربی ترجمه کرد والاثولوجیاالحسابیة از مهمترین مآخذ عقاید این مکتب بشمار می آید، درباره برتری حساب بر سایر علوم مراحل چهارگانه یعنی هندسه و موسیقی و هیأت چنین می نگارد:
«
کدام یک از این چهار فن (حساب و هندسه و موسیقی و هیأت) را باید در وهله اول آموخت؟ بدیهی است آن علمی که طبیعةً قبل از دیگران وجود داشته و بر دیگران برتری دارد و به منزله مبدء و ریشه و مادر آنهاست و چنین علمی حساب است نه فقط از آن حیث که چنانکه ذکر شد حساب قبل از کلیه علوم دیگر در عقل الهی مانند نقشه ای کلی و به طور سرمشق وجود داشته است و خالق عالم با اتکای به آن به عنوان مثال عالم خلقت موجودات اجسامی را نظم بخشیده و هریک را به غایت خود رسانیده است، بلکه از آن حیث که این علم طبیعةً از لحاظ وجودی برتری دارد، زیرا علم حساب تمام علوم دیگر را منسوخ می سازد در حالی که خود به وسیله علوم دیگر منسوخ نمی شود

رابطه عدد با طبیعت
و در معنی عدد و رابطه آن با طبیعت می نویسد:
«چنین بنظر می رسد که آنچه فطرة و با روش منظمی در عالم قرار داده شده است، چه جزئی و چه کلی، به وسیله حکمت و علم خالق همه موجودات با انطباق با اعداد معین و مرتب شده است زیرا طرح عالم از ازل مانند نقشه اولیه ای به وسیله سیطره و تسلط اعداد در عقل خداوند خالق جهان استوار شده بود و این اعداد از معقولات بود و از هر جهت از خصائص عالم جسمانی تجرد داشت به این نحو که با توسل به آنان مانند مراجعه به یک نقش هنری تمام موجودات از زمان و حرکت و افلاک و کواکب و تحولات گوناگون بوجود آمد
تعاریف مشابهی در نوشته های پیروان دیگر این مکتب نیز یافت میشود. در عالم اسلامی جابربن حیان که اعداد را پایه علم میزان قرار داده بود مانند فیثاغوریان قدیم جنبه ای کیفی و تمثیلی برای اعداد قائل بود زیرا «اصل میزان و دلیل وجود آن سنجش میل نفس عالمی است که با همه اجسام آمیخته است.» برای اخوان نیز عدد از تعریف کمیت منفصل خارج است و «تصویری است معنوی از تکرار وحدت در روح انسان پدید می آید.»
از آنجا که کلیه اعداد از تکرار عدد واحد تحقق می پذیرد، اخوان خود عدد واحد را از زمره اعداد خارج کرده، اولین عدد را عدد دو می شمارند و واحد را به منزله اصل و مبدء اعداد می نگرند.
در هندسه نیز با پیروی از فیثاغوریان برای اشکال هندسی فضایل و صفات و خصائص مشخص قائلند. غایت قصوای علم هندسه آماده ساختن روح انسان برای تفکر و تعقل در حقایق است بدون توجه و احتیاج به عالم محسوسات تا در نتیجه روح «متمایل گردد تا ترک این عالم کند و با معراج آسمانی به عالم معقولات و زندگانی ازلی بپیوندد.»

علوم ریاضی واسط بین محسوسات و معقولات
دو جنبه کمیت و کیفیت که در علوم ریاضی موجود است این علوم را مانند نردبانی بین عالم محسوسات و معقولات قرار داده است. در نظر مکتب فیثاغورس از آنجا که عدد دارای معنی رمزی و تمثیلی نیز هست، نه تنها آلت تجزیه و تحلیل بشمار می آید بلکه طریق توحید و ترکیب نیز محسوب می شود. اعداد در نظر اخوان به منزله مثل افلاطونی و همچون ارباب الانواع و افراد عقلانی موجودات عالم جسمانی تلقی می شود. جنبه کمیت عدد ایجاد کثرت می کند و جنبه کیفیت آن همین کثرت را به وحدت باز می گرداند.

رابطه اعداد با طبیعت و وحی
در طی بحث درباره اعداد، اخوان به خصائص دیگر آن از قبیل فرد و زوج و یا منطقی و اصم بودن آنها نیز پرداخته و اعداد را به چهار دسته تقسیم می کنند که شباهت تامی با تقسیم بندی ریاضیدانان چینی دارد. به علاوه اخوان این چهاردسته را که عبارت است از آحاد و عشرات و مئات و الوف با تقسیم بندیهای چهارگانه طبیعت منطبق ساخته و در این مورد چنین می نویسد: «خداوند متعال جهان را چنان ترتیب داده است که اکثر موجودات طبیعت به دسته های چهارگانه تقسیم شده اند مانند چهار طبع که عبارت است از گرمی و سردی و خشکی و تری و چهار عنصر که عبارت است از آتش و هوا و آب و خاک و چهار خلط که عبارت است از خون و بلغم و صفرا و سودا و چهار فصل ...، و جهات اصلی چهارگانه...، و بادهای چهارگانه...، و چهار مرکب که عبارت است از فلزات و نباتات و حیوانات و انسان.»
در نظر اخوان اعداد نه تنها دارای رابطه درونی با «کتاب طبیعت» است بلکه با «کتاب وحی» نیز رابطه ای دارد و این رابطه به وسیله ارزش عددی حروف الفبای عربی که زبان مقدس اسلام است برقرار شده است.

علم جفر در نزد اخوان الصفا
این انطباق بین اعداد و حروف را اخوان با پیروی از یکی از جدولهای ابجد معمول بین دانشمندان اسلامی به نحو زیر درج کرده اند:

ا ب ج د ه و ز ح ط ی ک ل م
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 20 30 40
ن س ع ف ص ق ر ش ت ث خ ذ ض
50 60 70 80 90 100 200 300 400 500 600 700 800
ظ غ
900 1000

تنظیم و تدوین علم تمثیل و رموز عددی حروف یا علم جفر را که نظیر آن نزد فیثاغوریان قدیم و پیروان مکتب کابال در مغرب زمین نیز وجود داشته است، در عالم اسلامی به حضرت علی علیه السلام نسبت داده اند. این علم سهم مهمی در بیان عقاید بعضی از طرق تصوف و برخی از مکاتب شیعه داشته و اساس تأویل بعضی از آیات قرآن است. اخوان نیز در چند مورد از علم جفر استفاده کرده و اعداد را به منزله مفسر و مبین رموزی که بین کتاب وحی و کتاب طبیعت مشترک است می شمارند.
استفاده فراوانی که اخوان از اعداد کرده و تشبیهاتی که اخوان پیوسته بین مراتب مختلف هستی این جهان مطرح کرده اند، همگی طرقی است برای مشاهده وحدت در کثرت و همچنین کثرت در وحدت که مبدء و منشأ و اصل تمام مراتب و شئون عالمی است.

منبع : نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، سیدحسین نصر، خوارزمی 1377، صفحه 87-81

 


نوشته شده در دوشنبه بیست و ششم دی 1390 ساعت 11:55 قبل از ظهر توسط امیرحسین فرخ زادنیا نظرات |

اخرین مطالب
«مطالعات تطبیقی»
معرفی کتاب
نگاهی به ذن بودیسم
مقدمه دکتر رادپور بر معرفی کتاب ترجمه دائودجینگ
نگاهی به کتاب «متون مقدس بنیادین از سراسر جهان» اثر جاودان میرچا الیاده
امام خمینى(س) و دنیاى شعر
کتاب ققنوس حکمت
گئورگ زیمل و فلسفه پول
تناقضات مکتب اصالت نسبیت
شیخ اشراق به روایت دکتر دینانی
خاتم بزم ولا
معرفی کتاب «مقدمه‏ای بر هنر هند» نوشته‌ی آناندا کوماراسوآمی
رسالت هنر و هنرمند از نگاه امام خمینی (ره)
نقل اقوالی از رنه گنون از کتاب «شرق و غرب»
تکنولوژی ارتباطات (مقاله ای از شهید سید مرتضی آوینی) پرده اول
محکوم نمی‌کنیم حکم می‌کنیم
کدام امضا؟
2012و دنیایی که پایان نیافت!
پند نامه لقمان 3
" رنه گنون " به مناسبت تولد حکیم رنه گنون
پندنامه لقمان2
پندنامه لقمان حکیم1
(حقیقت حقه ) مقدمه تیتوس بوركهارت بر كتاب فصوص الحکم ابن عربی
تسلیت به همه مسلمانان برای هتک حرمت رسول الله(ص)
معرفی کتاب رسائل توحیدی اثر علامه طباطبائی (ره)
جهان شناسی سنتی
تأثیر سهروردی بر حکمای عهد قاجاریه
یادداشتی پیرامون نسل کشی سرخپوستان آمریکا
عصر ظهور شعری از حافظ ایمانی
هنر ذن